سید آرمین سروسر
کدامیک راهگشای مدیران اجرایی در شرایط بحران است؟

کدامیک راهگشای مدیران اجرایی در شرایط بحران است؟ آشنایی با علائم روانشناختی آسیب دیدگان یا واکنش های روانی نامناسب در مدیران گیلان نوین :بحران ها، رویدادهای طبیعی و غیر طبیعی و غیرقابل پیش بینی هستند مثل سیل، طوفان، زلزله، انفجارات هسته ای و شیمیایی و هنگامی که اتفاق می افتند باعث ایجاد خسارت های مالی […]

photo_2017-04-08_14-32-14
تاریخ انتشار : یکشنبه, ۲۰ فروردین , ۱۳۹۶

کدامیک راهگشای مدیران اجرایی در شرایط بحران است؟

آشنایی با علائم روانشناختی آسیب دیدگان یا واکنش های روانی نامناسب در مدیران

گیلان نوین :بحران ها، رویدادهای طبیعی و غیر طبیعی و غیرقابل پیش بینی هستند مثل سیل، طوفان، زلزله، انفجارات هسته ای و شیمیایی و هنگامی که اتفاق می افتند باعث ایجاد خسارت های مالی و جانی می شوند. بحران در حقیقت یک فشار زایی روانی – اجتماعی بزرگ و ویژه است که باعث درهم شکسته شدن انگاره های متعارف زندگی و واکنش های اجتماعی می شود و آسیب های جانی و مالی، تهدیدها، خطرها و نیازهای تازه ای به وجود می آورد که مدیر بحران باید بتواند شرایط را در کمترین زمان ممکن عادی کند. لذا مدیریت بحران، ساز و کاری است برای جلوگیری از وقوع بحران و کاهش آثار و عوارض ناشی از آن. مدیریت بحران شامل سه مرحله آمادگی، واکنش و بازسازی است. در مرحله آمادگی سعی می شود تا با بالاترین توان عملیاتی جامعه، آمادگی در مقابل بحران هایی که به وقوع خواهند پیوست، افزایش یابد. در مرحله واکنش، مدیریت نسبت به نوع بحران واکنش هایی از خود نشان می دهد و در مرحله بازسازی، مدیریت باید بتواند بحران را به کنترل خود در آورد. یکی از ابعاد سلامتی که پس از وقوع حوادث، کمتر مورد توجه قرار می گیرد رسیدگی به بهداشت روان بازماندگان حادثه و حتی امدادگران حاضر در صحنه می باشد. برنامه ریزی برای بهداشت روان انسان ها در مناطق در معرض خطر در سه مرحله، قبل از وقوع حادثه، در حین و پس از وقوع حادثه باید انجام گیرد.

 

Å برخی واکنش های روانی نامناسب در مدیران اجرایی در شرایط بحران بعد از وقوع حوادث و سوانح به­ شرح زیر خلاصه می­شود:

 

۱- انکار و ناباوری

مدیریتی که در بحران دچار فشار عصبی شود و آمادگی کنترل خویش را در واکنش های هیجانی ندارد، به­جای تصمیم­گیری مناسب درجای خودش خشکش می­زند، مات و مبهوت می­گردد و باور چنین بحرانی را ندارد. در این وضعیت، اولین راه حلی که به نظرش می­رسد را اعمال می­کند و موجب بدتر شدن اوضاع می­شود، یا به­ دلیل ناتوانی در تصمیم­گیری با اتلاف وقت، فرصت های زیادی را از دست می­دهد.

 

۲- قبول شکست

درصورت تسلیم شدن در مقابل بحران ناشی از سوانح، افراد ممکن است به این نتیجه برسند که همه ­چیز تمام شده، خود را عقب بکشند، هیچ کاری نکنند، هیچ حرفی نزنند و تقریبا حالت فلج پیدا کنند.

 

 

 

۳- وحشت­زدگی

این حالت پس از قبول شکست بوجود می­آید و با آشکار شدن آثار آن، تمام زیر مجموعه دچار هراس و وحشت می­شوند و با دستپاچگی و سردرگمی، احساس می­کنند که باید فورا اقداماتی را صورت دهند. این اقدامات بدون فکر و غیر منطقی و بدون آنکه بدانند کجا می­روند و چه ­می­کنند، وضع را بدتر می­کند.

 

۴- غفلت

برخی از مدیران پس از حوادث و سوانح و بحران های ناشی از آن، به علت عدم آگاهی و آمادگی، ممکن است به این نتیجه برسند که کار بحران بواسطه دستگاه­های زیر مجموعه انجام خواهد شد و از دخالت در هرگونه تصمیم­گیری خودداری کنند که این امر سبب بروز مشکلات خواهد شد.

 

۵- مقصر دانستن دیگران

در هر بحران، پیدا کردن دلیل واقعی و یا خیالی، وسوسه­ای بیش نیست. به­جای دلیل تراشی و مقصر دانستن دیگران، مدیران باید در راستای درک بحران و اداره نمودن آن، دست به­ کار شوند و اقدام نمایند.

 

۶- جریحه­ دار کردن احساسات دیگران

برخی از حرکات و عملکرد مدیران منجر به جریحه ­دار شدن احساسات دیگران در یک بحران می­شود. چگونگی رفتار و برخورد با مدیران زیر مجموعه، کارکنان در سلسله مراتب، مردم کمک­دهنده ( داوطلبان از هر نوع) و به ویژه عوامل رسانه­های جمعی، خود می­تواند به تشدید بحران کمک کند.

 

Å پس از وقوع هر حادثه غیر مترقبه­ای، مدیر و مسئول اجرایی علاوه ­بر سعی در برقراری یک رابطه مناسب با آسیب­دیدگان، لازم است به جو روانی ایجاد شده که خاص آن موقعیت است نیز آشنا باشد و بتواند با علائم روانشناختی موجود به نحو مناسبی برخورد نماید که در این مجال به چند نمونه از آن اشاره می­شود:

 

– مانع ابراز احساسات فرد نشوید

یکی از مسائل قابل ملاحظه در این مرحله ابراز هیجانات از طرف بازماندگان است که بیشتر به صورت شیون و زاری و هیجانات افراطی است. تخلیه احساسات و تسهیل آن به بازماندگان کمک می­کند تا آرامش بیشتری به­ دست­آورند و واکنش های افراطی کمتری نشان­دهند. لذا پیشنهاد می­شود ضمن همدلی با بازماندگان به ابراز احساسات و تخلیه­ هیجانی آن ها احترام گذاشته و توصیه به « گریه نکردن» ننمایید. فقط می­توان از واکنش های افراطی مثل سرکوبیدن­ها و آسیب­زدن به بدن، ممانعت نمود.

 

 

– به افراد اطلاعات صحیح بدهید

یکی از عمده­ترین نگرانی­های افراد در برخورد اولیه با بلا، احتمال آسیب­دیدن فرزندان و بستگان و آشنایان آنهاست. نکته مهم در این خصوص، دادن اطلاعات صحیح به بازماندگان است. در هر حال، در هنگام وقوع حوادث، اخبار ناگواری هم وجود دارد. ممکن است از ما بپرسند آیا پدر و مادر من زنده است؟ آیا از فرزندان من با خبرید؟ گاهی وسوسه می­شویم تا برای جلوگیری از رنجش بیشتر طرف مقابل به او دروغ مصلحت آمیز بگوئیم ولی این کار درست و منطقی نیست. زیرا علاوه ­بر اینکه می­تواند غیر اخلاقی باشد اعتماد عمومی را نیز نسبت به ما به عنوان یک مسئول اجرایی کاهش می­دهد و درمواردی که اطلاعات نداریم و اگر خبر بدی وجود دارد سعی شود به طور تدریجی و حتی­الامکان در جمع مطرح گردد به ­خصوص در مواقعی که فرد یا افرادی برای حمایت بعدی از فرد حضور داشته ­باشند. از نگرانی­های بعدی بازماندگان می­توان به نگرانی در مورد احتمال وقوع مجدد آسیب، میزان خسارت وارده و وضعیت امدادرسانی اشاره کرد. لازم است در تمامی موارد اطلاعات صحیح و موجود را به صورت واقعی به بازماندگان ارائه داد و با آنان همدلی نمود.

 

– افراد را ازدیدن جنازه عزیزانشان محروم نکنید

اگر یک نفر، یکی از عزیزان خود را از دست داده باشد بگذارید مرگ عزیز خود را بپذیرد. اگر اطلاعی راجع به فوت دارید می­توانید آن را بیان کنید. فقط درمواردی که جنازه یا صحنه مرگ، وحشتناک است بخشی از جنازه باید محدود شود و فاصله نمای مناسب تری برای جسد فراهم گردد.

 

– برای آرام کردن افراد، از عقاید مذهبی آنها کمک بگیرید

درخیلی از موارد می­توان از باورهای دینی افراد برای آرامش بخشیدن به آنها استفاده نمود ولی اگر به علت تحریک شدید، واکنش نامناسب از خود نشان دادند نباید وارد بحث فلسفی شد. در ساعت اولیه حادثه، توسل به دعا، نقش مهمی در تخلیه هیجانی و کاهش استرس روانی دارد. وجود عقاید مذهبی قوی و استمداد از آن می­تواند در کم­ کردن شدت عوارض روانی ایجاد شده توسط سوانح و بلایا نقش بسیار مهمی داشته ­باشد. به ­طوری که اعلام این موضوع که اعتقاد به تقدیر و سرنوشت و اینکه هر نوع بلای آسمانی امتحان الهی است که باید از آن سربلند بیرون آمد در تطابق بهتر افراد داغدار و معتقد و همچنین در کم کردن رنگ مفهوم ذهنی استرس ناشی از بلایا موثر است. تشکیل اجتماعات مذهبی در مساجد و انجام مراحل دعا و تشویق بازماندگان برای شرکت در مراسم نماز میت به صورت گروهی و درسطح وسیع در مساجد، در تخلیه هیجانی افراد تاثیر خواهد داشت.

 

– در اجتماعات مردمی حضور یابید

قطعا حضور آرامش ­دهنده مدیران و مسئولین دولتی، پزشکان و تیم وابسته و روحانیون درجمع بازماندگان، تاثیر مهمی در کمک به وضعیت روانی آسیب­دیدگان دارد و هرچه­ این تماس، بیشتر و با کیفیت بالاتری باشد، آرامش بیشتری را نصیب آن ها می­کند. کمک به گردهمائی و تجمع کلیه بازماندگان و اطلاع از وضعیت موجودشان نیز عاملی برای احساس آرامش و تعادل روانی آنهاست.

 

– از بازماندگان برای ارائه خدمات امداد رسانی استفاده کنید

تشویق بازماندگان برای شرکت در امر امداد رسانی می­تواند احساس همیاری و مشارکت جمعی را درساعات اولیه حادثه تقویت کند و در کاهش عامل فشار زای روانی موثر باشد. به ­طور معمول بعد از یک فاجعه و حادثه بزرگ، احساس همبستگی بین بازماندگان افزایش می­یابد و این واکنش دفاعی مناسب باید توسط مسئولین اجرایی تقویت شود نه اینکه به عنوان مانعی در جهت امدادرسانی تلقی گردد. در این رابطه می­توان از آن ها درجابجایی مجروحین، توزیع مواد غذایی و…. یاری جست.

 

– برای سکونت بازماندگان حق انتخاب قائل شوید

یکی از مسائل قابل توجه دیگر بعد از فجایعی مانند زلزله، اجبار به سکونت کوتاه­مدت و گاهی طولانی مدت در محل های نا مرسوم زندگی است. مثلا چادر، خانه مخروبه و محل­هایی­که قبلا قابل سکونت نبوده­اند و یا محل­هایی که بدون توجه به نیازهای آن ها برایشان در نظر گرفته شده، مانند اسکان موقت یا طولانی مدت در اردوگاه­ها . این روش گرچه برای سیستم اجرایی، سهولت در ارائه خدمات حمایتی را به همراه دارد، ولی آسیب­ دیدگان معمولا زندگی در چادر، درکنار کاشانه مخروبه خود را به زندگی در اردوگاه ترجیح می­دهند. لذا نباید سعی شود تا افراد را به زور از محل سکونت خود دور کرد ولی در صورتی­که خطرات در مورد ادامه اقامت وجود دارد باید به ­طور جدی گوشزد گردد و سعی­ شود در موارد ضروری از طریق افراد کلیدی محل، بازماندگان را قانع کرد. توجه داشته ­باشیم محل استقرار بازماندگان به محل اولیه سکونت نزدیک باشد تا آن ها بتوانند ناظر عملیات در حریم قبلی زندگی خود باشند.

 

– با کودکان به نحو خاص برخورد شود

مساله مهم دیگر، برخورد با کودکانی است که پدر یا مادر و یا بستگان دیگر خود را از دست داده­اند. در این خصوص چند پیشنهاد مطرح می­گردد:

* اولا حتی­الامکان سعی شود کودکان از والدین خود جدا نشوند.

* اگر مادر مجروح است سعی شود کودکان خردسال همراه او یا پدرش برای درمان اعزام شوند.

* اگر کودک مجروح است باید مادر، پدر و یا یکی از بستگان بسیار صمیمی همراه او اعزام شوند.

* اگر کودک شیرخوار است و مادر فوت کرده است سعی شود به یک مراقب اصلی سپرده شود که وقت کافی با او صرف کند. (ترجیحا کودک را باید به شخصی از بستگان مانند خاله، عمه، مادر بزرگ یا پدر سپرد)

* اگر مادر کودک فوت کرده است حتما پدر و یا سایر بستگان به ­طور دائم همراه او باشند.

* درصورتیکه اشیاء یا لباس قابل استفاده­ای ولو فاقد ارزش مادی، از پدر یا مادر متوفی باقی­مانده ­است باید دراختیار فرزندانشان قرار گیرد.

* لازم است امکانات بازی و سرگرمی برای کودکان فراهم گردد. زیرا باعث انحراف توجه کودک از استرس می­شود و به او آرامش می­بخشد. می­توان پس از مرحله حاد فاجعه، یک مرکز تفریح و بازی برای کودکان تاسیس کرد. حضور در چنین مراکزی به انتخاب کودک و رضایت خاطر  وی بستگی دارد. وجود امکاناتی برای نقاشی درجهت تخلیه هیجانی کودک موثرخواهد بود. پخش موسیقی­های مناسب( شادی بخش) نیز گاهی موثر است.

ü ویرانی های طبیعی، خسارات مالی و مادی را می توان با تلاش انسانی در مدت کوتاهی جبران کرد اما ویرانی های روحی آدمی را که در زیر آوارهای غم و مصیبت، آسیب دیده به سادگی نمی توان ترمیم کرد. شاید سال ها زمان نیاز دارد تا پس لرزه های روانی و اجتماعی این فاجعه، به سکون و آرامش برسد. توجه به شرایط بهداشت روحی و روانی افراد در محل و تخفیف دادن آسیب های روانی، یکی از مهمترین ابعاد کاری است که باید در مدیریت بحران به آن پرداخت.

 

منابع:

۱- خانپور, محمد و خدیجه خانپور، ۱۳۹۴، چرخه ی مدیریت بحران، اولین کنفرانس بین المللی مهندسی صنایع، مدیریت و حسابداری، بصورت الکترونیکی، موسسه پژوهشی البرز.

۲- دکتر محمد تقی یاسمی، دکتر محمد فرج پور و همکاران، ۱۳۸۸،  حمایت های روانی اجتماعی در بلایای حوادث غیرمترقبه (متن آموزشی مدیران بهداشتی) ، اداره سلامت روان، دفتر سلامت روانی اجتماعی و اعتیاد، معاونت سلامت وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی.

۳- آصف پور وکیلیان, مهناز، ۱۳۸۵، ارائه مدل بهداشت روانی در مدیریت بحران، همایش سراسری راهکارهای ارتقاء مدیریت بحران در حوادث و سوانح غیرمترقبه، زنجان، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی استان زنجان، فرهنگسرای امام خمینی(ره)./

 

سید آرمین سروسر

عضو مرکز مطالعات سازمان پدافند غیرعامل کشور

 

 


تمامی حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به گیلان نوین می باشد و استفاده از مطلب با ذکر منبع بلامانع است
طراحی و تولید: 40site.ir